29 stycznia 2012
jesteś naszym 425624 gościem

firmy, usługi, towary

ostatnio dodane ogłoszenia

Praca:
Grafik/ operator DTP, tel. 22 750 22 45
Usługi:
Hydraulik, tel. 602 374 066
Sprzedam:
Sprzedam zestaw mebli do pokoju dziennego. Tanio! tel. 697 979 097

PIASECZNO - FIRMY - USŁUGI - TOWARY - INFOLINIA SERWISU: tel. 222 133 133

| Historia wokół nas

| Czersk, cz. 6 - w XIX w.

Historia Wokół Nas, miesięcznik Co i jak (nr 67) 6/2004

Czersk po potopie szwedzkim w połowie XVII w. i po tzw. wojnie północnej na początku XVIII w. jako ośrodek miejski chylił się ku upadkowi. Przesądziła o nim decyzja cara Rosji o pozbawieniu praw miasta, podjęta w 2 połowie XIX w., po powstaniu styczniowym.

W 1790 r. kasztelan Łukowski Jacek Jezierski w Liście do przyjaciela w okoliczności miast napisał m.in. Dziś gdyby król swą rezydencję odmienił lub sejmy na innym miejscu agitowały się albo magistratury z Warszawy, Lublina, Piotrkowa do innych miast się poprzenosiły, zapewne mieszczanie tych wspomnianych miast tak by nędzni byli, jak dziś w Czersku, Radomiu, Gnieźnie.

Po ostatnim rozbiorze ziem polskich w 1795 r., administracja pruska włączyła Czersk do powiatu czerskiego, jednak z siedzibą władz w Grójcu. Sądy czerskie wraz z archiwum przeniosła do Góry Kalwarii (która wówczas nosiła nazwę Góra); utworzono tu Sąd Pokoju Powiatu Czerskiego. W okresie Księstwa Warszawskiego podział na powiaty pozostał taki sam, jak w latach 1796-1806. W dniu 1 maja 1808 r. wprowadzono w życie Kodeks Napoleona. Na jego podstawie ustanowiono m.in. świeckie urzędy stanu cywilnego dla wszystkich obywateli bez różnicy wyznania. Urzędnikami zostali przeważnie proboszczowie kościoła rzymskokatolickiego. W Czersku urzędnik stanu cywilnego rozpoczął działalność od lipca 1808 r. W latach 1808-1809 była to osoba świecka, a od 1810 r. ksiądz proboszcz. Do 1825 r. włącznie księgi stanu cywilnego prowadzono w gminach, których zasięg pokrywał się z zasięgiem terytorialnym parafii.

Odcisk pieczęci Urzędnika Stanu Cywilnego Gminy miasta Czerska z 1825 r.

Od 1826 r. rejestracja stanu cywilnego odbywała się w parafiach, jeśli dotyczyła wyznań chrześcijańskich. Dla wyznań niechrześcijańskich utworzono gminy wyznaniowe w miastach. Obejmowały one swym zasięgiem zazwyczaj także okoliczne wsie.

W latach 1826-1837 burmistrz Czerska zapisywał Żydów, wyłącznie mieszkańców miasta. Podpisywał się jako burmistrz i utrzymujący akta stanu cywilnego. Ślubów udzielał rabin w Górze; zapowiedzi były również ogłaszane w Górze. Akta zachowały się z lat 1828-1836. W ciągu roku kalendarzowego dokonywano niewielu wpisów i tak np. w 1836 r. spisano tylko 1 akt urodzenia i 1 akt zgonu. Dlatego od 1838 r. Żydów z Czerska zapisywano już stale do ksiąg gminy wyznania mojżeszowego w Górze. Akta od 1808 r. prowadzono w dwóch egzemplarzach. Duplikaty po zamknięciu rocznika przekazywano do właściwego sądu - Sądu Pokoju Powiatu Czerskiego w Górze (od 1845 r., po przeniesieniu Sądu, do Grójca).

W oparciu o Kodeks Napoleona, obok Urzędu Stanu Cywilnego utworzono też urząd notariusza. Jan Pomian Ostromęcki Jego Królewsko Książęcej Mości Pisarz Aktowy Powiatu Czerskiego rozpoczął działalność w 1808 r. w Górze w kamienicy Deyczowey wdowy. Tu sporządził dwa akty; akt numer 3 spisał w dniu 4 stycznia 1809 r. w Czersku. Pomieszczenia na kancelarię i mieszkanie wynajął w domu nr 30 przy rynku, należącym do kupca Arona. W lipcu 1819 r. przeniósł kancelarię do Góry, do dawnego kolegium księży pijarów, a od września prowadził ją w domu stanowiącym własność prywatną. Spisywał akty kupna-sprzedaży, darowizny, testamenty, umowy przedślubne tzw. intercyzy, kontrakty dzierżawne, plenipotencje, inwentarze pośmiertne i inne. W 1820 r. Czersk liczył 389 mieszkańców, w tym 44 Żydów. Miasteczko na tyle już podupadło, że nie odbywały się w nim dwa jarmarki na świętego Jakuba w lipcu i na Szymona Judę w październiku oraz poniedziałkowe targi. Niewielka też była liczba rzemieślników: kilku szewców i rymarzy, kowal, stolarz, cieśla, krawiec, piekarz, rzeźnik, mularz i kapelusznik. Propinacja, czyli wyrób i sprzedaż alkoholu należała - na podstawie przywileju króla Zygmunta Augusta - do Ogołu Miasta iednakowoż w tem Mieście propinuie dziedzic części zwaney Karczewszczyzna, i na tey części od niepamiętnych czasów posiadacze iey propinuią.

W korespondencji z 1819 r. ówczesnego ministerstwa: Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji w władzami wojewódzkimi: Komisją Województwa Mazowieckiego, dotyczącej zatwierdzenia budżetu (etatu) dla Kasy Miejskiej Czerska, znalazła się propozycja złączenia obu miasta pod jeden zarząd: Miasto Czersk i Góra z sobą graniczące i blisko siebie leżące mogłyby bydź oddane pod Administracyą iednego Burmistrza. Tym sposobem oszczędziłoby się wydatków na Opłatę Indywiduów i Materyałów, a złączony dochód tych Miast Narodowych [czyli rządowych] w oszczędzonych wydatkach, formowałby większy fondusz na podniesienie i ozdobę miast. Do realizacji tego pomysłu nie doszło i Czersk nie stał się dzielnicą Góry Kalwarii. Z początków Królestwa Kongresowego, z 1822 r. pochodzi rejestr pomiarowy Czerska w obwodzie warszawskim, województwie mazowieckim położonego, wymieniający właścicieli placów i ogrodów oraz rynek, ulice i place niezabudowane, a także - oczywiście - zamczysko. Ulice nosiły nazwy: Rybaki, Mostowa, Parafialna, Warszawska, Warecka, Kozia, Wójtowska, Księża i do Jeziora. Rejestr wymienia także plac księży, cmentarz i osobno mogiłki.

Odcisk pieczęci Urzędnika Stanu Cywilnego Parafii Czersk z 1838 r.

Place zabudowane należały (przy niektórych nazwiskach nie podano imion) do: Macieja Węgełka, Marcina Błoszyńskiego, Jana Kendry (dwa), Fabiana Trzczeńskiego, Wojciecha Kalkowskiego, Józefa Rudzieńskiego, Filipa Walickiego, Walentego Zwolińskiego (dwa), Kazimierza Dąbrowskiego, Teofili Winiarskiej, Mikołaja Wieczorka, Adama Paczesnego, Wincentego Pawlikowskiego, Andrzeja Mroczkowskiego, Onufrego Grotowicza, Szczepana Grotowicza, Józefa Boynowskiego, Józefa Zawackiego (trzy), Marcina Lewaszkiewicza, Marcina Kalkowskiego, Józefa Woydata, Ruszkowskiego, Macieja Zembrzyckiego, Sielskiego, Piotra Szynkiewicza, Tomasza Szynkiewicza, Ambrożego Szraybera, Wojciecha Lecha, Botkiewiczowej (dwa), Bazylego Mochnackiego (dwa), Mikołaja Peca, Józefa Lecha, Rudzińskiego, Józefa Domańskiego, Józefa Pągowskiego, Mikołaja Króla, Zębowskiego, Józefa Króla (dwa), Wojciecha Skwarzyńskiego, Zaczkowskiego oraz plac zwany Łaniewiczowizna. Dwa place niezabudowane nosiły nazwę Wójtosczyzna, trzeci Sokołosczyzna, a trzy pozostałe stanowiły własność Tomasza Puczeńskiego, Wincentego Pawlikowskiego i Grudzieńskiego. Place skarbowe dzierżawili: Chruściel, Wiśniewski, Doroż i Szcześniak. Pozostałe dwa określono jako place puste, trzeci jako Pulko Skarbowe. Właścicielami ogrodów byli: Józef Pągowski, Bazyli Mochnacki, Józef Zawacki, Onufry Grotowicz, Szczepan Grotowicz, Zwoliński, Wieczorek, Szynkiewicz, Błoszyński. Poza wymienionymi, jeszcze trzy ogrody należały do: Łaniewiczowizny, Wójtosczyzny i Trzaskowizny.

Urząd miejski w Czersku do 1818 r. nosił nazwę Magistratu, w latach 1818-1842 Urzędu Municypalnego, a od 1842 r. ponownie Magistratu. Tworzyli go: burmistrz, sekretarz, kasjer i policjant. Funkcję burmistrza w Czersku sprawowali: Walenty Niwiński (w 1808; zmarł w 1810 r.), Jan Stypiński (1819), Wawrzyniec Kruszyński (1821-1822), Józef Łochowski (1824), Karol Kwaśniewski (1827-1828; zmarły w 1830 r.), Antoni Musiałowicz (1831-1833), Stanisław Dymiński (1834-1862; w jednym roku - 1836 zmarła jego żona Petronela z Jaworskich oraz córka, także o imieniu Petronela, licząca 6 tygodni).

Funkcję policjanta pełnili: Antoni Idzikowski (1838), Józef Kędra (1852), Sylwester Sokołowski (1855), Franciszek Kalikowski (1862).

Burmistrzowi dodano 2 ławników honorowych, mianowanych spośród mieszczan posiadających nieruchomości. Ich rola ograniczała się do składania podpisów pod niektórymi dokumentami, m.in. wraz z kilkoma znaczniejszymi obywatelami uwierzytelniali rozkłady podatków i protokoły instalacji urzędników miejskich. Funkcję ławnika pełnili: Józef Zwoleński (Zwoliński; 1810), Filip Sokołowski (1826-1827), Szczepan Grotowicz (1828, 1845), Filip Sokołowski (1830), Julian Błeszyński (1836, 1846), Franciszek Szyszkowski (1846-1852), Stanisław Walicki (1846).

Gajowymi lasów królewskich rewiru czerskiego byli: Wojciech Chromiński (1813-1815, 1821), Tomasz Moszeński (1814), Tomasz Szymański (1832).

Pobór podatków miejskich dzierżawili Żydzi. Starozakonny Izrael Jakub Nusbaum był dzierżawcą konsumpcyi, propinacyi i zysku miasta Czerska, mieszkańcem domu nr 20 przy rynku czerskim (1828-1835). Jego syn Herszek zajmował się handlem bydłem. W 1835 r. zmarła na duszność w wieku 46 lat Brayndla z Majerów, żona Izraela Nusbaum, urodzona w Mszczonowie. Pozostawiła męża, 2 synów: Herszka i Mordkę Dawida oraz 3 córki: Surę Hanę zamężną Frenklową, Ruchlę Laję i Toubę Ryfkę.

Karczmy oddawane były w tzw. arendę, czyli dzierżawę, zwykle Żydom. Arendarzem - karczmarzem ratusza czerskiego, czyli karczmy miejskiej był w latach 1810-1820 Izrael Nuzbaum. W 1812 r. występował jako arędarz części Waligórskiego w mieście Czersku zamieszkały. W 1813 r. arendarzem Waligórszczyzny był Lewek Wołkowicz. Karczmarzem w części Czerska zwanej Karczewszczyzną był w 1812 r. Icek Jakubowicz, arendarzem karczmy Wójtostwa Haim Izraelowicz (także w 1814 i 1817 r.), karczmy księżej Mosiek Rubinowicz, a w latach 1815-1817 Berek Dawidowicz. Ponadto w aktach wymieniony jest Abraham Nuzbaum (1811), Lewek Rubinowicz (1812), Dawid Lewkowicz (1812). W 1813 r. zmarł Dawid karczmarz karczmy królewskiej (miasto należące do króla).

W aktach spotykamy też polskie nazwiska karczmarzy-szynkarzy: Józefa Zawadzkiego (1808), Michała Kolarskiego (1809-1810), Wojciecha Sokolnickiego (1809), Stanisława Siejnowskiego (1809), Jana Wojciechowskiego (1823), Franciszka Bączka (1828), Jana Woytalskiego (1837), Jana Szczygi (1839).

Do grona rzemieślników chrześcijan zamieszkałych w Czersku należeli: młynarze, kowale, szewcy, kapelusznicy, zduni, rymarz, krawiec, garncarz, cyrulik, stelmach, mularz, kołodziej, szklarz, stolarz, cieśla, kuśnierz, piwowar, majster rybacki, rzeźnik, hidraulik (1852 r.). Inne kategorie mieszkańców, występujących w aktach stanu cywilnego, to rolnicy, dzierżawcy posesji, włościanie, komornicy (wynajmujący izbę-komorę u obywateli miasta, czy właścicieli nieruchomości), wyrobnicy - żyjący z wyrobku robotnicy dniówkowi, służący, organista, dziad kościelny, akuszerka, kucharz, pastuch miejski. W aktach stanu cywilnego z okresu Księstwa Warszawskiego natrafiliśmy na nazwiska Żydów, mieszkańców Czerska z określeniem ich zajęcia. Dawid Berkowicz był majstrem kunsztu szmuklerskiego, Salomon Lewkowicz, Szulim Eliaszowicz, Wołek Smulowicz, Aron Jozefowicz zajmowali się rzeźnictwem, a Izrael Haimowicz i Izrael Pint piekarstwem. Zelman Mędlowicz miał sklep korzenny, a Berek Moskowicz handlował różnymi drobnymi towarami.

O tym, że Wisła była wówczas rzeką spławną świadczy obecność flisaków i oryli, ludzi trudniących się spławem towarów rzekami. W 1829 r. zanotowano zgon Jana Mazurczyka, flisa, lat 47, zamieszkałego we wsi Klizów, w Galicji, w zaborze austriackim, a w 1842 r. zgon nieznanego z nazwiska oryla liczącego 19 lat.

W Czersku prowadziła działalność Szkoła Elementarna. Pod datą 1813 wymieniony jest w aktach Jan Żółtowski nauczyciel małych dzieci szkoły czerskiej. Nauczycielami byli: Jan Czajkowski (1821), Ludwik Siemiątkowski (1822-1827), Franciszek Gidziński (1837), Antoni Sapołoński (1844), Antoni Sędziak (1854-1859). Żródła archiwalne z 1820 r. wymieniają nauczyciela Żyda Abrama Szachorowicza.

Po powstaniu listopadowym, jak świadczą zapisy w aktach stanu cywilnego z lat 1834-1837, w Czersku kwaterowali żołnierze rosyjscy roty pontonierskiej lub trzeciej kompanii pontynierów. W latach późniejszych byli to żołnierze z rot, na jakie dzieliły się pierwszy i drugi batalion saperów. Żołnierze byli przeważnie świadkami podczas uroczystości chrztów. Kirył Nieczeczerow, urodzony w Szobrujsku, żołnierz roty pontynierskiej, tu w Czersku zawarł związek małżeński.

W Czersku malała liczba ludności, nawet wszędobylscy Żydzi stronili od osiedlania się w jego granicach. Z 448 mieszkańców w 1827 r. (z czego 43 Żydów) pozostało 384 w 1833 r., a w 1854 mieszkały tu 342 osoby, z tego już tylko 17 Żydów. Nie stwarzało też ono dobrych warunków dla rzemieślników. W 1854 r. było ich tylko czterech: dwaj kowale którzy rolnikom narzędzia robią i reperują i dwaj młynarze, właściciele wiatraków. Ożywienie i poprawę tego stanu gospodarczego miało spowodować pozwolenie władz na odbywanie 6 dorocznych jarmarków, uzyskane po 1840 r. Wybrano je spośród 11 terminów zaproponowanych przez obywateli Czerska, którzy zadbali o to, aby nie były one zbieżne z odbywającymi się w Górze Kalwarii, Grójcu i Warce. Nadane dawniej dwa jarmarki w lipcu i październiku nie odbywały się. Nowe także nie miały w praktyce miejsca. Zaważyła na tym stanie na pewno konkurencja sąsiedniej Góry. W kilka lat później, w 1860 r., oprócz wymienionych powyżej rzemieślników, mieszkał tu stolarz. Porównując ze stanem sprzed czterdziestu lat, struktura rzemiosła w tym mieście nabrała charakteru zdecydowanie wiejskiego.

Liczba domów zmniejszyła się z 48 budynków mieszkalnych w 1827 r. do 45 budynków w 1860 r., a także liczba mieszkańców spadła z 448 do 310.

W aktach Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych są pisma związane ze sprawą oddania góry zamkowej w wieczystą dzierżawę z 1837, 1847 i 1859 r. Mieszkańcy M. Czerska zadyktowali, iż góra ta ze swemi przyległościami niezbędnie jest im potrzebną [...] upraszają, aby pomieniona góra zamkowa nie była oddawana jednemu z obywateli miejskich lub posiadaczy folwarków lecz ogółowi miasta. Miasto toczyło wówczas spory graniczne z dziedzicem dóbr Potyczy i Coniewa.

Po 1815 r. dawny powiat czerski połączono z błońskim oraz warszawskim i utworzono obwód warszawski. Wtedy powiat stał się jednostką podziału sądowego. W 1842 r. obwód warszawski zastąpiono powiatem. Powiaty sądowe otrzymały nową nazwę okręgu. Dopiero w 1866 r. Sąd Pokoju Okręgu Czerskiego w Grójcu przyjął nazwę od miasta, w którym odbywały się posiedzenia - Sąd Pokoju w Grójcu. W 1867 r. Czersk znalazł się w powiecie górnokalwaryjskim (dziś przymiotnik od Góry Kalwarii brzmi górskokalwaryjski) z siedzibą władz powiatowych w Górze Kalwarii. W 1879 r. powiat ten zlikwidowano i włączono do grójeckiego.

Ukaz carski z 1866 r. o zniesieniu w miastach stosunków dominialnych rozciągał na mieszczan-rolników przepisy ukazu uwłaszczeniowego z 1864 r. Ziemię na własność otrzymali także mieszczanie-rolnicy użytkujący grunty gmin miejskich. Mieszczanie Czerska, należącego do dóbr skarbowych, dostali osady na podstawie tabeli nadawczej w 1870 r. Dotychczas właściciela gruntów - Skarb Państwa reprezentowała Ekonomia Skarbowa Potycz.

Tabela obejmuje 50 nieruchomości, z których dwie otrzymali Żydzi Abram Pelcerman i Mendel Warm. Osady i grunty miejskie stanowiły: Magistrat miejski, most na jeziorze, pastwisko, bagna i wygony, groble, drogi, ulice, place i inne grunty nieuprawne. Do Kasy Miejskiej należało 11 mórg pól uprawnych i 11 mórg łąk. Do tabeli nie wpisano terenu zamku, który pozostał własnością Skarbu Królestwa Polskiego.

W połowie 1870 r. Czersk stracił, jak wiele innych miast guberni warszawskiej, prawa miejskie, na podstawie ukazu carskiego z 1869 r. Powodem była mała liczba mieszkańców, nikły rozwój przemysłu i handlu oraz niskie dochody. Czersk zdegradowano do rzędu gmin; stał się siedzibą władz gminy wiejskiej, kierowanej przez wójta.

W 1871 r. Czersk odwiedził podróżnik Edward Chłopicki i tak opisał tę miejscowość: Przebywając zawaloną gruzem bramę zamkową, uprzejmem spojrzeniem pożegnałem jednę z najpiękniejszych w kraju ruin i na pamiątkę schowałem sobie do teki ułamek sześciowiekowej cegły.

Minąwszy plebanię, o kilkadziesiąt ztamtąd kroków, znaleźliśmy się na ubożuchnym czerskim rynku. W ogóle domów w Czersku, licząc w to i cztery właścicieli ziemskich dwory, jest czterdzieści pięć; z tych dziewięć, otacza podłużny rynku czworobok. Wszystkie one, nie wyjmując ładnej, noszącej nazwę pałacu willi, są drewniane; więc i w rynku nie spostrzega się ani jednej, najmniejszej chociażby kamieniczki. Mieszkanie burmistrza i magistrat, jest tam jedyną schludną budową, na której choć z przypadku, oko przybysza może się zatrzymać. Gdy się do tego budynku doda jeszcze dwa przestronne, przy dniu niedzielnym pełne ludu i miasteczkowej kapeli szyneczki, to się i charakterystyka miasteczkowego centrum, ostatecznie dopełni. Od rynku ku szosie prowadzą dwie, nie mające żadnej nazwy uliczki; jedna z nich jest przedłużeniem drogi, od strony Góry prowadzącej, druga od Mniszewa.

W 1880 r. w Czersku istniała szkoła początkowa, dom schronienia dla ubogich, browar i młyn.

Nazwę Czersk nosiła cukrownia akcyjna na gruntach wsi Jasieniec w powiecie grójeckim, której właścicielem był Jan Berson i spółka (zlikwidowana przed wybuchem II wojny światowej).

Ewa i Włodzimierz Bagieńscy
Ewa Bagieńska jest magistrem historii. Pracuje w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego. Włodzimierz Bagieński jest doktorem historii. W latach 1984-2003 pracował jako kierownik Archiwum m. st. Warszawy Oddział w Górze Kalwarii.

| Baniocha
| Brześce, Podłęcze
| Brzumin
| Cendrowice, Sobików
| Coniew
| Czaplin
| Czaplinek, Krzymów
| Czarny Las, Kiełbaska, Obręb, Sierzchów
| Czersk, cz. 1 - Wójtostwo
| Czersk, cz. 2 - Kasztelania
| Czersk, cz. 3 - Kościoły
| Czersk, cz. 4 - Starostwo
| Czersk, cz. 5 - Szlachta w mieście
| Czersk, cz. 7 - dwudziestowieczne ciekawostki.
| Góra Kalwaria - garnizon rosyjski w l. 1819-1914, cz. 1
| Góra Kalwaria - garnizon rosyjski w l. 1819-1914, cz. 2
| Kawenczyn, Kawenczynek, Dębówka, Turowice
| Kąty
| Linin
| Łubna, Solec, Szymanów
| Moczydłów, Mikówiec
| Pęcław
| Potycz
| Tatary
| Ustanów
| Wólka Załęska, Tomice

| ADWOKAT | AJAMEX | AKACJOWY ZAKĄTEK | AS BUD-PROF | ASSETS | ATW DEVELOPMENT | BIARKEM | BIURO OGŁOSZEŃ w PIASECZNIE | BIURO RACHUNKOWE | BUD-RIM | CENTRUM DZIECIĘCE LOLEK | DEK-BUD | DREWLUX | DRUKARNIA CYFROWA PIASECZNO | EKOBUD | FANTAZJA | GEODETA UPRAWNIONY | Grast & MTB | GRZEGORZ WARZOCHA | HURTOWNIA ELEKTRYCZNA | INWEST-KUL | JARPER | KATARZYNA BORKOWSKA - WARZOCHA | KRYSTA | LICENCJONOWANE USŁUGI KSIĘGOWE | MADEX | NATALIA GOLD | NIERUCHOMOŚCI LACH | NINA LINGUA TRAVEL | OKNA USTANOWSKIE | PRACOWNIA STOLARSKA | PRINT SHOP Nie tylko wizytówki .... | REKLAMA PIASECZNO | STUDIO KOLORÓW | WT-BRUKMANN | www.3xNiemiecki.pl |

| Nasz Solec | Beżowiak | Miasto i Gmina Góra Kalwaria | Nadleśnictwo Chojnów | Starostwo Powiatowe |

reklama w serwisie | Copyright © 2004 BARCIK, BARCIK STUDIO | napisz do nas