- Przyroda
- Poland.pl

Polska.pl > Miasta w Dokumencie Archiwalnym > Czersk > Czersk w dokumentach > Dokumenty dotyczące wyboru dozoru kościelnego z 1850 roku
Skarby Dziedzictwa Narodowego
Miasta w Dokumencie Archiwalnym
Literatura

#

Jeżeli jesteś mieszkańcem Czerska, napisz, co ciekawego dzieje się w Twojej okolicy

# Czersk dzisiaj

Czersk to niewielka miejscowość położona nad jeziorem Czerskim w odległości zaledwie kilku kilometrów na południowy-wschód od Góry... więcej»

# Czersk dawniej

Po inkorporacji Mazowsza do Korony w 1526 r. podjęto w zamku czerskim poważne prace budowlane, znacznie nadbudowując wieże i kurtyny. Nie dbano przy tym... więcej»

# Wiadomości lokalne

III Turniej Rycerski w Czersku
Ośrodek Kultury w Górze Kalwarii oraz Bractwo Rycerskie Smocza Kompania zapraszają na magiczną podróż w głąb historii, która rozgrywać... więcej»
Dokumenty dotyczące wyboru dozoru kościelnego z 1850 roku
18/30 VI 1850; 23 III/4 IV 1850, Czersk
Protokół wyboru członków dozoru kościoła parafialnego w mieście Czersku na lata 1850-1855 oraz wykaz wsi z wymienieniem ich dziedziców do parafii rzymskokatolickiej miasta Czersk w powiecie warszawskim położonej należących oraz dymów w każdej z nich obecnie istniejących. Wykaz mieszkańców posiadających domy i grunta w mieście Czersku.

Komentarz: Według źródeł historycznych gród na lewym brzegu Wisły o nazwie Czersk już od XII w. był ważnym ośrodkiem polityczno-administracyjnym na Mazowszu. Jego znaczenie jeszcze bardziej wzrosło ok. 1262 r., gdy stał się on siedzibą książąt mazowieckich i stolicą południowego Mazowsza. Jednak w połowie XIV w. książę mazowiecki Janusz I postanowił przenieść swoją siedzibę do Warszawy, która dość szybko stała się stolicą woj. mazowieckiego, a w następnych wiekach - stolicą Polski. Natomiast Czersk do końca Rzeczypospolitej był siedzibą władz administracyjnych ziemi i powiatu, a miejscowy zamek odwiedzali polscy władcy, m.in. królowa Bona. W drugiej połowie XIX w. Czersk utracił prawa miejskie.

Informacje statystyczne na temat stanu Czerska w czasach zaborów można znaleźć w wielu opracowaniach z XIX w. "Tabela miast..." podaje, że ok. 1827 r. w mieście, które było własnością rządową, znajdowało się 48 domów i mieszkało 448 mieszkańców. Z kolei Kornel Kozłowski w opisie miasta z połowy XIX w. stwierdza: "co do stanu miasta, przedstawia obraz upadku i nędzy, ze znajdujących się niegdyś 10 ulic, zostały tylko ślady w rozległych brukach w pola zachodzących. Domów żadnych nie przybywa, ratusz miejski rozebrany przez Prusaków, sklepów i targów nie ma, miasteczko wygląda gorzej od niektórych wiosek". Dalej Kozłowski informuje, że "mieszkańcy po większej części zajmują się rolnictwem, rzemieślników jest czterech, to jest: kowali 2 i młynarzy 2, którzy tu mają 2 wiatraki. Domów wszystkich drewnianych, chałup jest 46. Z zakładów rządowych znajduje się szkółka elementarna". Według tego opisu w 1854 r. miasto liczyło 342 mieszkańców, w tym 325 chrześcijan i 17 żydów. Z opracowań dotyczących Czerska w XIX w. wynika, że stopniowo zmniejszała się liczba zabudowań i mieszkańców w miasteczku, handel prawie nie istniał, spadała też liczba rzemieślników. Czersk w XIX w. podupadał, podobnie jak większość małych miasteczek Królestwa Polskiego o dawnej metryce, ponieważ nie miał odpowiednich warunków do rozwoju. Tymczasem władze zaborcze nie były zainteresowane wskrzeszaniem tego typu miasteczek, a biurokracja i ścisła kontrola administracyjna nie sprzyjały inicjatywom samorządowym. Władze carskie przy nadarzającej się okazji, jaką były m.in. represje za wybuch powstania styczniowego, ukazem z 1 VI 1869 r. zniosły prawa miejskie 338 miasteczek w Królestwie Polskim, w tym także Czerska, zamieniając je na osady.

Dozory kościelne zostały powołane w 1817 r. jako instytucje publiczne działające w każdej parafii, złożone z bogatych parafian, dysponujące określonymi funduszami, a ich głównym zadaniem było czuwanie nad kościelnymi budynkami oraz zabudowaniami plebańskimi. Powołanie instytucji dozoru kościelnego związane było z przekazaniem wszelkich funduszy i budowli kościelnych pod opiekę Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Komisja Rządowa za pośrednictwem komisji wojewódzkich kontrolowała fundusze kościelne i zatwierdzała postanowienia Dozorów kościelnych. Najważniejsze przepisy prawne dotyczące dozoru kościelnego to postanowienia królewskie z 6/18 III 1817 r. (Dziennik Praw, t. VI, p. 241), 25 XII/6 I 1823/1824 r. (Dziennik Praw, t. VI, p. 320), oraz 8/20 I 1863 r. (Dziennik Praw, t. LXI, p. 162).

Ponieważ wybory członków do dozoru kościelnego odbywały się co sześć lat, w aktach Komisji Województwa Mazowieckiego/Rządu Gubernialnego Warszawskiego, dotyczących parafii czerskiej, znajduje się wiele dokumentów związanych z tą sprawą. Jednym z nich jest "Protokół wyboru członków dozoru kościoła parafialnego w mieście Czersku na lata 1850-1855" (s. 553, 560-561), powstały 18/30 VI 1850 r. w kancelarii Magistratu miasta Czerska i zawierający oryginalne podpisy księdza proboszcza i księdza dziekana dekanatu wareckiego, członków dozoru kościelnego oraz burmistrza miasta Czerska. Ze wstępu protokołu wynika, że wybór dozoru kościelnego w parafii czerskiej organizował burmistrz miasta na podstawie poleceń władz zwierzchnich, tzn. Naczelnika Powiatu Warszawskiego i Rządu Gubernialnego Warszawskiego. W protokole wymienione są nazwiska osób zaproponowanych na kandydatów do dozoru kościelnego; byli to głównie obywatele i właściciele nieruchomości w Czersku, a także właściciele dóbr ziemskich znajdujących się w obrębie parafii czerskiej. Według protokołu członkami dozoru kościelnego z wyboru zostali: Jan Grotowicz, Stanisław Zawadzki i Franciszek Szyszkowski, obywatele miasta i parafianie. Członkiem i jednocześnie przewodniczącym dozoru mianowano dziekana dekanatu wareckiego księdza Robakowskiego, który w tym czasie zastępował proboszcza w parafii. Protokół sporządzono w trzech egzemplarzach, z których jeden trafił do akt Komisji Województwa Mazowieckiego.

Pozostałe przedstawiane dokumenty są dołączone do protokołu. "Wykaz wsiów z wymienieniem ich dziedziców do parafii rzymskokatolickiej miasta Czersk w powiecie warszawskim położonej należących oraz dymów w każdej z nich obecnie istniejących" (s. 554-555, 559) został wydany 23 III/4 IV 1850 r. w Czersku. Dokument jest ciekawy ze względu na adnotacje urzędowe, zawiera podpis burmistrza miasta Czerska oraz potwierdzenie dokumentu przez Naczelnika Powiatu Warszawskiego w Warszawie. Wykaz ma formę tabeli z rubrykami, m.in. na temat: nazwy gmin, wsi i miast należących do parafii, formy własności miejscowości, rządowa lub prywatna z przedstawieniem nazwisk właścicieli, łącznej liczby zabudowań w poszczególnych miejscowościach należących do parafii, liczby zabudowań zamieszkanych przez katolików oraz liczby zabudowań zamieszkanych przez katolików i żydów. Informacje poświadczone są podpisami burmistrza miasta Czerska oraz wójtów gmin: Brzumin, Chynów, Czaplin, Pęcław i Potycz znajdujących się na terenie parafii. Ponadto ciekawostką mogą być ówczesne pieczęcie urzędowe Magistratu miasta Czerska oraz wójtów gmin Brzumin, Chynów, Czaplin i Potycz. Według dokumentu w granicach parafii czerskiej w połowie XIX w. znajdowało się miasto rządowe Czersk oraz wsie: Borki, Brzumin, Coniew, Kępa Konsumowska, Kępa Radwankowska, Królewski Las, Linin, Pęcław, Podgórze, Potycz i Tatary. Kolejny dokument pt. "Wykaz mieszkańców posiadających domy i grunta w mieście Czersku" (s. 556-558) został wystawiony 23 III/4 IV 1850 r. w Czersku; zawiera podpis burmistrza miasta Czerska oraz pieczęć urzędową Magistratu miasta Czerska i potwierdzenie Naczelnika Powiatu Warszawskiego w Warszawie. Dokument zawiera tabelę, w której rubrykach można znaleźć 40 nazwisk mieszkańców miasta Czerska i parafian, a także informacje na temat liczby zabudowań należących do wymienionych mieszkańców miasta. Wykaz może być użyty jako źródło do poszukiwań genealogicznych.

Przedstawione dokumenty znajdują się w aktach Komisji Województwa Mazowieckiego/Rządu Gubernialnego Warszawskiego dotyczących spraw kościoła w Czersku, które przechowywane są w zasobie Archiwum Głównego Akt Dawnych. Akta są ciekawym materiałem źródłowym do prac nad XIX-wieczną historią parafii i miasta Czersk. Wśród korespondencji urzędowej są dokumenty wystawiane przez Magistrat miasta Czerska, burmistrza czy wójtów okolicznych gromad. W aktach można szukać odpowiedzi na pytania, w jaki sposób władza zaborcza odnosiła się do spraw miasta i parafii oraz dlaczego w XIX w. Czersk utracił prawa miejskie. Z akt można również się dowiedzieć, jakie osoby w XIX w. odgrywały ważną rolę w podejmowaniu decyzji w sprawach parafii i miasta. Najczęściej wymieniane postacie to: proboszczowie parafii - ksiądz Szymon Szyszkowski, ksiądz Antoni Krystek, ksiądz Kazimierz Parafiński, dziekan dekanatu wareckiego ksiądz Franciszek Robakowski; burmistrzowie miasta - Wawrzyniec Kruszyński, Kwaśniewski, Dymiński; właściciele dóbr - m.in. Józef Pągowski, pułkownik Wojska Polskiego, a także inni, np. członkowie dozoru kościelnego. Dokumenty dostarczają często szczegółowych informacji, które jednak dla rzetelnej oceny zjawisk występujących w Czersku w XIX w. należy porównywać i uzupełniać treścią innych źródeł archiwalnych. Studiowanie, opisywanie i przypominanie bogatych dziejów Czerska, oraz działania na rzecz ochrony zamku, oprócz wartości edukacyjnej i kulturalnej, mogą przyczynić się do turystycznego ożywienia tej małej miejscowości. (Konrad Kostka)

Co warto przeczytać?

- Dębiński K., Dozory kościelne rzymsko-katolickie, Warszawa 1901;
- Gieysztorowa I., Zahorski A., Łukasiewicz J., Cztery wieki Mazowsza, Warszawa 1968;
- Dzieje Mazowsza do 1526 roku, red. A. Gieysztor, H. Samsonowicz, Warszawa 1994;
- Kozłowski K., Czersk historycznie i statystycznie opisany, Warszawa 1858;
- Pazyra S., Studia z dziejów miast na Mazowszu od XIII do początków XX wieku, Lwów 1939;
- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego, Warszawa 1880;
- Studia i materiały do dziejów Piaseczna i powiatu piaseczyńskiego, red. J. Antoniewicz, Warszawa 1973;
- Tabela miast, wsi, osad Królestwa Polskiego z wyrażeniem ich położenia i ludności, Warszawa 1827;
- Zagrodzki T., Czersk i miasto historyczne, Warszawa 1996;
- Zbiór przepisów o fabrykach kościelnych i dozorach kościelnych parafii katolickich obejmujący obowiązujące w Królestwie postanowienia i instrukcje..., Warszawa 1863.

Opis zewnętrzny: Oryginały, rękopisy, jęz. polski, pieczęcie Magistratu miasta Czerska oraz wójtów gmin Brzumin, Chynów i Potycz w pow. warszawskim, rękopis na kartach papierowych o wymiarach 33 x 21 cm, w poszycie pt. "Akta kościoła w Czersku", poszyt zawiera 608 stron.

Miejsce przechowywania: Archiwum Główne Akt Dawnych, Komisja Województwa Mazowieckiego/Rząd Gubernialny Warszawski, nr 6121, s. 552-561.

Pobierz plik:
Dozor_koscielny_1850.pdf (83.1 KB)
Dokumenty dotyczące wyboru dozoru kościelnego z 1850 r.
Drukuj
Wyślij znajomym
Linkuj
Dodaj link do ulubionego serwisu